Từ bài thơ “Rắn đầu biếng học” của Lê Quý Đôn, nghĩ về tinh thần tự học của học sinh, sinh viên thời nay

Th.s Nguyễn Thị Thu Viện    Trung tâm BD-NN,TH

Thuở nhỏ, là một đứa trẻ ham đọc sách, tôi đã có dịp được đọc những thông tin quý giá về bác học Lê Quý Đôn, những giai thoại thú vị về cuộc đời, sự nghiệp của ông và đặc biệt là câu chuyện về bài thơ “Rắn đầu biếng học”, một trong những tác phẩm thơ nổi tiếng ông viết khi còn là một cậu học trò nghịch ngợm. Bài thơ Rắn đầu biếng học của thần đồng Lê Quý Đôn không chỉ là một giai thoại tài hoa về nghệ thuật ứng khẩu mà còn gợi mở nhiều suy ngẫm sâu sắc về tinh thần tự học cho học sinh, sinh viên ngày nay.

Hoàn cảnh ra đời của bài thơ xuất phát từ giai thoại năm Lê Quý Đôn khoảng 7-8 tuổi. Vì ham chơi lười học, bị cha mắng là đồ "rắn đầu rắn cổ" và phạt, cậu đã ứng khẩu đọc ngay bài thơ gồm 8 câu châm biếm, trong đó mỗi dòng thơ đều lồng ghép khéo léo tên của một loài rắn khác nhau:

Chẳng phải liu điu cũng giống nhà

Rắn đầu biếng học ắt không tha

Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ

Nay thét mai gầm rát cổ cha

Ráo mép chỉ quen lời lếu láo

Lằn lưng cam chịu vệt năm ba

Từ nay trâu lỗ xin siêng học

Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.

Khi lần đầu đọc bài thơ Rắn đầu biếng học, tôi vô cùng khâm phục tài năng ứng biến và trí thông minh kiệt xuất của lê Quý Đôn thời nhỏ. Bài thơ không chỉ gây ấn tượng bởi nghệ thuật chơi chữ đỉnh cao, giàu tính sáng tạo mà còn mang đến không khí dí dỏm, hồn nhiên của tuổi học trò. Bài thơ cho thấy tư chất “thần đồng” của Lê Quý Đôn. Cậu bé Lê Quý Đôn đã dùng tài trí, sự am hiểu sâu rộng về các loài rắn để tạ lỗi với cha mẹ và hứa sẽ học hành siêng năng. Bài thơ không chỉ là kết quả của những giây phút xuất thần “xuất khẩu thành thơ” mà còn là sản phẩm của tư duy linh hoạt và nền tảng tri thức vững chắc được Lê Quý Đôn tích lũy từ quá trình tự đọc, tự rèn của bản thân. Bài thơ là một lời cảnh tỉnh đối với những học sinh đang chìm đắm trong sự trì trệ, chưa có tinh thần chủ động trong học tập — một bài học mang giá trị vượt thời gian đối với học sinh thời nay. Tác phẩm truyền cảm hứng mạnh mẽ cho người đọc về sự say mê tri thức, nhắc nhở mỗi học sinh luôn nỗ lực, chăm chỉ rèn luyện và kiên trì trên con đường học tập, đặc biệt là rèn luyện khả năng tự học và chủ động trong mọi công việc. Tự học không đơn thuần là thuộc lòng lý thuyết, mà là chủ động tìm tòi, tư duy phản biện và vận dụng linh hoạt kiến thức vào thực tiễn. Học tập thái độ nghiêm túc với tri thức của Lê Quý Đôn, mỗi học sinh cần biến việc học thành nhu cầu tự thân, rèn luyện bản lĩnh chủ động để khẳng định giá trị cá nhân trong thế giới hội nhập.

Đối với các sinh viên ở các trường đại học, cao đẳng nơi người học đóng vai trò chủ động trong hầu hết các hoạt động học tập và rèn nghề thì việc tự học càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Tự học giúp người trẻ vượt qua sự ỷ lại, thoát khỏi cái bẫy “biếng học” để chủ động tìm kiếm, phân tích và áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Đặc biệt trong kỷ nguyên số hiện nay, khi tri thức bùng nổ và công nghệ phát triển mạnh mẽ, sự tự học không còn là một sự lựa chọn mà đã trở thành năng lực sống còn. Dù vậy, thực tế cho thấy không ít sinh viên hiện nay vẫn rơi vào tình trạng thụ động, học đối phó hoặc dễ bị xao nhãng bởi mạng xã hội. Để nâng cao tinh thần tự học, sinh viên cần xác định mục tiêu rõ ràng, biết quản lý thời gian và rèn luyện tư duy phản biện.

Sinh viên Trường CĐSP Bắc Ninh có thể tiếp nối tấm gương nhà bác học Lê Quý Đôn qua những hành động thiết thực. Trước hết, mỗi sinh viên cần nuôi dưỡng tinh thần tự học và ý chí rèn luyện tri thức bền bỉ, chủ động đào sâu nghiên cứu để nâng cao năng lực bản thân trong thời đại số. Hơn nữa, mỗi sinh viên cần phát huy tư duy sáng tạo, "học đi đôi với hành", biết ứng dụng tri thức khoa học vào thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Việc học không chỉ dừng lại ở nắm vững lý thuyết trong phạm vi chuyên ngành đào tạo mà phải tăng cường tự học, chủ động trau dồi tri thức bách khoa, rèn luyện kỹ năng giảng dạy thực tiễn, ứng dụng công nghệ để nâng cao những phẩm chất, kĩ năng và vốn sống cho bản thân. Mỗi sinh viên phải luôn nhớ rằng:  Tự học chính là chiếc chìa khóa giúp mỗi người không chỉ tích lũy tri thức mà còn tự rèn luyện những phẩm chất, kĩ năng quan trọng để vững vàng bước vào tương lai.