Nguyễn Thị Mây - Khoa Mầm non
Một trí thức tiêu biểu của dân tộc
Lê Quý Đôn sinh năm 1726, mất năm 1784, sống vào thế kỷ XVIII - một giai đoạn lịch sử có nhiều chuyển biến, biến động và yêu cầu cấp thiết về xây dựng, quản lý đất nước. Ông tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường; quê ở vùng Diên Hà, phủ Tiên Hưng, trấn Sơn Nam Hạ, nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên.
Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống hiếu học, Lê Quý Đôn sớm được tiếp cận với sách vở và nền giáo dục Nho học. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham đọc, ham hỏi và có ý thức tự học cao. Tuy nhiên, điều làm nên tầm vóc của Lê Quý Đôn không chỉ là năng khiếu thiên bẩm mà là sự kết hợp giữa tài năng, ý chí khổ học, phương pháp tự học chủ động và thái độ nghiêm túc đối với tri thức.
Lê Quý Đôn nổi tiếng là người có học vấn uyên bác. Năm 1743, ông đỗ Giải nguyên trong kỳ thi Hương. Năm 1752, ông đỗ Hội nguyên trong kỳ thi Hội và đỗ Bảng nhãn trong kỳ thi Đình. Do khoa thi năm ấy không lấy đỗ Trạng nguyên, các tài liệu thường giới thiệu ông là người đỗ đầu cả ba kỳ thi và gọi là “Tam nguyên Bảng nhãn”. Cách gọi này phản ánh thành tích khoa cử đặc biệt nổi bật của ông trong lịch sử giáo dục Nho học Việt Nam.
Học rộng, suy sâu và gắn tri thức với thực tiễn
Nhắc đến Lê Quý Đôn là nhắc đến một nhà bác học lớn của Việt Nam thời trung đại. Ông không giới hạn việc nghiên cứu trong một lĩnh vực chuyên môn mà dành sự quan tâm rộng rãi đến lịch sử, địa lý, văn học, triết học, giáo dục, chính trị, kinh tế, quân sự, nông nghiệp, phong tục và đời sống xã hội.
Điểm đáng chú ý trong phương pháp học tập của Lê Quý Đôn là thái độ học rộng nhưng không hời hợt; nghiên cứu nhiều nhưng luôn hướng tới việc hệ thống hóa, khái quát hóa và vận dụng tri thức. Ông nhấn mạnh việc đọc sách, quan sát sự vật, suy xét vấn đề và kiểm nghiệm hiểu biết trong thực tiễn. Quan niệm “đọc được một chữ đem áp dụng một chữ” cho thấy ông không xem tri thức là sự tích lũy thụ động mà là năng lực cần được chuyển hóa thành hành động có ích.
Tư tưởng “học đi đôi với hành” của Lê Quý Đôn đặc biệt phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Trong môi trường học tập hiện đại, người học không chỉ cần ghi nhớ kiến thức mà cần biết đặt câu hỏi, tìm kiếm thông tin đáng tin cậy, phân tích dữ liệu, giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào những tình huống thực tế. Đây cũng là tinh thần cần được bồi dưỡng cho sinh viên sư phạm - những người sẽ trực tiếp góp phần hình thành năng lực học tập, sáng tạo và phẩm chất công dân cho thế hệ tương lai.
Cuộc đời Lê Quý Đôn gợi ra một bài học quan trọng: tri thức chỉ thực sự có giá trị khi gắn với đạo đức, trách nhiệm và năng lực phục vụ cộng đồng. Vì vậy, học tập không chỉ để có bằng cấp, nghề nghiệp hoặc lợi ích cá nhân mà còn để trở thành người có ích cho gia đình, nhà trường, quê hương và đất nước.
Tư tưởng vì nước, vì dân
Lê Quý Đôn không chỉ là nhà nghiên cứu, nhà văn hóa và nhà thơ mà còn là một nhà quản lý có tinh thần trách nhiệm. Trong quá trình làm quan, ông quan tâm đến nhiều vấn đề thiết thực của đất nước, từ tổ chức bộ máy, giáo dục, kinh tế, sản xuất đến đời sống nhân dân.
Tư tưởng xuyên suốt trong cuộc đời Lê Quý Đôn là tinh thần yêu nước, thương dân và đề cao lợi ích chung. Ông cho rằng việc học, nghiên cứu, làm quan hay viết sách không nên nhằm mục đích mưu cầu danh lợi cá nhân mà cần hướng tới sự hưng thịnh của quốc gia và hạnh phúc của Nhân dân. Tinh thần “dĩ công vi thượng”, lấy việc công làm trọng, chính là biểu hiện sâu sắc về đạo đức và trách nhiệm xã hội của người trí thức.
Trong quan niệm giáo dục, Lê Quý Đôn đề cao sự phát triển toàn diện của con người. Theo ông, tri thức cần đi cùng đạo đức, nhân cách và năng lực thực hành. Người có học không chỉ cần biết nhiều mà còn phải sống có trách nhiệm, biết phân biệt đúng -sai, biết đem hiểu biết của mình đóng góp cho cộng đồng. Quan niệm này có sự gặp gỡ với mục tiêu giáo dục hiện nay: phát triển phẩm chất và năng lực người học, kết hợp giữa tri thức, kỹ năng, giá trị sống và tinh thần công dân.
Lan tỏa giá trị Lê Quý Đôn trong nhà trường
Việc tìm hiểu cuộc đời và di sản của Lê Quý Đôn cần được gắn với các hoạt động giáo dục cụ thể, thiết thực và phù hợp với người học. Đối với cán bộ, giảng viên và sinh viên Trường Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh, đây là cơ hội để lan tỏa văn hóa đọc, tinh thần tự học, niềm say mê nghiên cứu khoa học và ý thức gìn giữ các giá trị văn hóa dân tộc.
Mỗi sinh viên có thể học ở Lê Quý Đôn tinh thần chủ động học tập: đọc thêm ngoài giáo trình, biết đặt câu hỏi, biết kiểm chứng thông tin và kiên trì tích lũy tri thức. Mỗi giảng viên có thể tiếp tục phát huy trách nhiệm nêu gương trong tự học, nghiên cứu và đổi mới phương pháp dạy học. Mỗi đơn vị trong nhà trường có thể biến hoạt động kỷ niệm thành những trải nghiệm giáo dục sinh động thông qua trưng bày sách, giới thiệu tác phẩm, tọa đàm chuyên đề, thi kể chuyện, cuộc thi viết, sản xuất video clip hoặc tổ chức các hoạt động đọc sách tại thư viện.
Trong thời đại công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, tinh thần Lê Quý Đôn càng có ý nghĩa. Nguồn thông tin hiện nay rất phong phú, nhưng giá trị của người học không nằm ở chỗ tiếp nhận thật nhiều dữ liệu mà ở năng lực chọn lọc thông tin đáng tin cậy, phân tích có căn cứ, tổng hợp có hệ thống và vận dụng sáng tạo vào thực tiễn. Đó cũng chính là tinh thần “học rộng, suy sâu, làm thiết thực” mà di sản Lê Quý Đôn gợi mở.
Kết luận
Ba thế kỷ sau ngày sinh của Lê Quý Đôn, các trước tác của ông vẫn là một bộ phận quan trọng của kho tàng tư liệu lịch sử, văn hóa và học thuật Việt Nam. Tưởng niệm danh nhân không chỉ là nhắc lại một tên tuổi lớn, mà còn là dịp trở về với các văn bản, tư liệu và giá trị tri thức mà ông để lại.
Từ việc đọc, tìm hiểu và giới thiệu đúng đắn di sản Lê Quý Đôn, mỗi giảng viên và sinh viên có thể góp phần làm cho truyền thống hiếu học trở thành một thực hành cụ thể: đọc kỹ hơn, học có căn cứ hơn, sử dụng thông tin có trách nhiệm hơn và nuôi dưỡng sự gắn bó với lịch sử - văn hóa dân tộc.