MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP TRẺ TỰ BẢO VỆ BẢN THÂN PHÒNG CHỐNG XÂM HẠI TÌNH DỤC CHO TRẺ MẪU GIÁO LỚN

                                                    Ths. Nguyễn Thị Thu Hằng - Khoa Mầm non

I. Đặt vấn đề

            Trong thời gian gần đây, tình hình tội phạm xâm hại tình dục trẻ em có chiều hướng gia tăng, tính chất mức độ ngày càng nghiêm trọng đang là mối lo ngại của ngành giáo dục, cha mẹ trẻ và toàn xã hội. Xâm hại trẻ em ở Việt Nam xảy ra với các em học sinh ở mọi lứa tuổi trong đó trẻ em mầm non không nằm ngoại lệ. Ở độ tuổi này các em còn quá non nớt, ít được trang bị kiến thức về giới tính, các biện pháp phòng chống xâm hại thân thể để tự bảo vệ cho bản thân. Bất kể một sự xâm hại nào cũng để lại hậu quả nặng nề đến tâm sinh lý của trẻ.

            Chính vì vậy việc giáo dục giới tính sớm cho trẻ là rất cần thiết. Đó cũng là lý do tôi chọn vấn đề tìm hiểu: “Một số biện pháp giúp trẻ tự bảo vệ bản thân phòng chống xâm hại tình dục cho trẻ mẫu giáo lớn”.

II. Nội dung

1. Một số khái niệm

* Xâm hại tình dục trẻ em

Theo ông Trần Thành Nam – Tiến sĩ Tâm lý học trẻ em và vị thành niên cho biết “Xâm hại tình dục trẻ em là tất cả các hành vi dụ dỗ, xúi bậy, lôi kéo, ép buộc trẻ em thực hiện một số hành vi mang tính chất không phù hợp với lứa tuổi của các em. Hành vi nhìn chỗ kín, nói chuyện về vấn đề liên quan đến hoạt động tình dục, bộ phận sinh dục, nghe, đụng chạm, ôm đều có thể được xem là xâm hại tình dục. Khái niệm xâm hại tình dục được hiểu rất rộng chứ không chỉ là có hành vi quan hệ tình dục như nhiều người vẫn nghĩ”

* Đối tượng xâm hại tình dục trẻ em

Đối tượng xâm hại trẻ có thể là bất cứ ai. Đặc biệt, theo các nghiên cứu về các đối tượng xâm hại tình dục trẻ em, thủ phạm thường gặp nhất là những thành viên trong gia đình hoặc những người quen biết (bạn bè của gia đình, hàng xóm, người trông trẻ, họ hàng…). Trường hợp trẻ em bị lạm dụng tình dục do người lạ mặt chỉ chiếm khoảng 10%.

* Hậu quả khi trẻ bị xâm hại

Đây là một hành động trái pháp luật, hành vi xâm hại tình dục trẻ em không chỉ gây tổn thương thể chất và những hậu quả nhất thời mà còn có thể ảnh hưởng lâu dài. Những hậu quả lâu dài biểu hiện từ nhẹ đến những rối loạn rất nặng. Những rối loạn này không chỉ liên quan đến sức khỏe sinh sản mà còn liên quan đến khả năng học tập, khả năng hòa nhập cũng như đối với sức khỏe tâm thần của trẻ.

- Về thể chất, những hậu quả có thể thấy được ngay ở trẻ em nhỏ như chảy máu nặng do rách âm đạo - trực tràng, các tổn thương ở bộ phận sinh dục, nhiễm các bệnh lây truyền qua đường tình dục (như HIV, giang mai, viêm gan....). Với trẻ lớn hơn, nguy cơ có thai được phát hiện muộn không phải là hiếm gặp.

- Về sức khỏe tinh thần, trẻ em bị có thể biểu hiện những rối loạn hành vi cũng như tâm thần từ nhẹ đến nặng, ngắn hạn cũng như dài hạn. Những biểu hiện thường gặp bao gồm như thơ ấu hóa, rối loạn giấc ngủ, chán ăn, xấu hổ, mặc cảm tội lỗi, rối loạn về ứng xử cũng như khả năng học tập ở trường, tính cách dễ bùng nổ hoặc co mình lại không tham gia vào các hoạt động đoàn thể hay xã hội...

Tùy thuộc vào mức độ của lạm dụng tình dục mà trẻ có thể biểu hiện sợ hãi và lo lắng trước người khác giới hoặc trước những vấn đề liên quan đến tình dục và có thể biểu hiện những hành vi tình dục không đúng mực.

2. Một số biện pháp giúp trẻ phòng chống xâm hại tình dục cho trẻ mẫu giáo lớn

* Biện pháp 1: Cung cấp những hiểu biết cơ bản và kỹ năng cần thiết để trẻ tự bảo vệ

Đầu tiên để bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ bị xâm hại, các giáo viên và bậc phụ huynh nên dạy cho bé những kỹ năng đơn giản, phù hợp với lứa tuổi và trình độ nhận thức của trẻ để bé tự bảo vệ mình. Những kỹ năng này có thể đơn giản nhưng cũng hiệu quả trong việc giúp trẻ tránh xa nguy hiểm khi cần thiết.

– Dạy trẻ về giới tính và các vùng nhạy cảm

Kỹ năng đầu tiên nên dạy cho trẻ là kiến thức về giới tính: Giúp trẻ phân biệt bạn nam, bạn nữ, sự khác nhau về đặc điểm bên ngoài cơ thể của nam và nữ cũng như là tính cách, sở thích và vị trí của trẻ trong gia đình… Bằng việc trò chuyện, xem video, tranh ảnh cô giáo có thể giáo dục để trẻ nhận thấy sự khác  biệt về giới tính như ngoại hình thì bé trai để tóc ngắn, mặc quần đùi áo cộc màu sắc ít sặc sỡ, chơi trò chơi như đá bóng, ô tô, siêu nhân, tính cách mạnh mẽ; bé gái để tóc dài, mặc váy, trang phục nhiều màu sắc, chơi trò chơi búp bê, nấu ăn, tính cách dịu dàng.

Chỉ cho trẻ 4 vùng nhạy cảm trên cơ thể là: miệng, ngực, vùng giữa hai đùi và mông (cơ quan sinh dục, hậu môn), dạy trẻ sự khác nhau giữa nam nữ là cơ quan sinh dục. Nhiều trường hợp các bé bị xâm hại mà không thể tự nhận biết được sự nghiêm trọng của vấn đề do còn quá non nớt và thiếu hiểu biết. Cha mẹ và giáo viên cần dạy cho trẻ nhận biết rằng các vùng nhạy cảm trên cơ thể chỉ là của riêng các bé và dạy cho trẻ biết cách bảo vệ cơ thể trước sự động chạm của người khác nếu trẻ không thích.

– Giúp trẻ hình dung được một số dấu hiệu của những kẻ xâm hại tình dục trẻ em

Những kẻ xâm hại tình dục trẻ em trông bề ngoài cũng giống như những người bình thường khác khó nhận ra, tuy nhiên thì chúng ta cần nên đề phòng một số người như sau: Họ thường là người thân quen như bác bảo vệ trường học, người bà con, anh họ, bạn thân của anh trai, chị gái của bé… thậm chí là thành viên trong gia đình bé như cha dượng, con riêng của cha hoặc mẹ kế…của bé. Họ có thể là anh, chú, bác hàng xóm gần nhà bé hoặc có thể những người nghiện rượu, bia, nghiện ma túy, người bị tâm thần… Cũng có khi kẻ xâm hại lại là người hoàn toàn xa lạ với trẻ lợi dụng lúc trẻ ở một mình để thực hiện hành vi.

Tỏ ra yêu quý, bế ẵm, thân mật với trẻ một cách khác thường như ôm ấp, hôn hít trẻ; hay tạo nhiều tình huống khác nhau để được ở một mình với trẻ; thường xuyên cho quà, cho tiền hay rủ bé đi chơi, đối xử với bé khác lạ hơn trẻ khác; bất ngờ vào phòng bé khi bé đang thay đồ hoặc ở một mình….

– Dạy trẻ một số kỹ năng cơ bản phòng tránh xâm hại tình dục

+ Không cho người khác chạm vào vùng nhạy cảm:

Giáo viên và  phụ huynh nên dạy cho trẻ cách bảo vệ cơ thể, không cho bất kỳ ai chạm vào vùng nhạy cảm hay có những hành động ôm ấp, vuốt ve nếu trẻ không thích. Vùng nhạy cảm là của riêng bé, kể cả bố mẹ cũng không được chạm vào nếu không có sự đồng ý của trẻ. Dạy cho bé cách từ chối và phản ứng lại nếu có người cố tình động chạm vào cơ thể khiến trẻ thấy khó chịu.

Nếu trẻ rơi vào tình huống có người đụng chạm hoặc nhìn chằm chằm vào vùng riêng tư của con mà khiến con cảm thấy lo lắng, sợ hãi hay đau đớn, con có quyền nói “Không” một cách kiên quyết, nhìn thẳng vào mặt người đó và hét to lên “Con không muốn, hãy tránh xa con ra, con sẽ bảo bố mẹ” sau đó chạy khỏi nơi đó càng sớm càng tốt. Tiếp theo việc con nên làm là hãy kể với ba, mẹ hoặc những người lớn đáng tin cậy như chú bảo vệ, chú công an, cô bán hàng nơi gần bé gặp tình huống trên để nhận được sự giúp đỡ.

+ Không chạm vào vùng nhạy cảm của người khác

Giống như việc dạy trẻ tự bảo vệ cơ thể của mình thì các bậc phụ huynh cũng cần dạy trẻ chú ý không chạm vào vùng nhạy cảm của người khác, nhất là người khác giới. Đặc biệt không nên tò mò về cơ thể người khác để tránh bị lợi dụng, dụ dỗ hay vô tình kích thích thú tính của những kẻ xấu.

+ Tránh xa người lạ mặt

Dạy cho trẻ cách tránh xa người lạ mặt, không bắt chuyện hay làm quen với bất kỳ ai mà bé gặp trên đường nếu không có sự đồng ý của cha mẹ. Đồng thời, giáo viên và cha mẹ nên cảnh báo cho trẻ những nguy hiểm có thể gặp phải khi bé đi chơi một mình với người lạ mặt hoặc đi đến những nơi vắng vẻ, những nơi tối tăm, kín đáo.

+ Không cho người lạ mặt vào nhà

Khi trẻ ở nhà một mình, cần dạy trẻ tuyệt đối không được cho bất kỳ người lạ mặt nào vào nhà. Dạy trẻ không đi chơi một mình dù chỉ là sang nhà hàng xóm hay đến nhà người quen mà không có sự theo dõi của bố mẹ.

– Dạy trẻ cách chạy thật nhanh hoặc nhờ sự giúp đỡ của người khác

Để đề phòng trường hợp không may trẻ bị tấn công, giáo viên có thể xây dựng tình huống để tìm cách xử lý như dạy trẻ tìm cơ hội lúc kẻ xấu sơ hở để chạy thật nhanh hoặc la hét thật lớn, cầu cứu người xung quanh. Dạy cho trẻ ghi nhớ số điện thoại của cha mẹ, số điện thoại khẩn cấp để trẻ có thể sử dụng trong trường hợp khẩn cấp.

– Báo ngay cho cha mẹ khi trẻ bị đe dọa hoặc không thích bất kỳ người nào

Cần dạy cho trẻ rằng các bé không phải cần sợ hãi hay lo lắng khi có bất kỳ kẻ nào đe dọa hoặc làm tổn thương đến trẻ. Trong trường hợp có kẻ xấu đe dọa trẻ phải giữ bí mật thì trẻ nên thông báo cho cha mẹ và người thân biết. Ngoài ra, khi các bé không thích tiếp xúc với bất kỳ người nào, bé cũng nên chia sẻ cho cha mẹ biết và tránh xa những người mà bé không thích hay có những hành vi đụng chạm.

* Biện pháp 2: Giáo dục trẻ các kỹ năng phòng chống xâm hại tình dục thông qua việc tổ chức các hoạt động

Tại trường mầm non, giáo viên chủ động lồng ghép các nội dung giáo dục kỹ năng phòng chống xâm hại thông qua các hoạt động học, hoạt động vui chơi, cũng như tất cả các hoạt động trong một ngày của trẻ.

– Hoạt động vui chơi:

Đối với trẻ lứa tuổi này, trẻ học mà chơi, chơi mà học. Giáo viên tiến hành lồng ghép kỹ năng phòng chống xâm hại vào hoạt động vui chơi, qua đó trẻ được thực hành, tự giải quyết vấn đề khi có tình huống nguy hiểm xảy ra. Từ đó rèn luyện kỹ năng tự biết bảo vệ bản thân, phòng chống xâm hại tình dục.

Trong giờ hoạt động góc: trẻ tự phân vai, tự thỏa thuận vai chơi với các bạn chứ cô giáo không hề áp đặt. Khi chơi trẻ còn được phát triển kỹ năng làm việc theo nhóm, biết hợp tác với bạn để giải quyết những vấn đề xảy ra trong thực tế. Cô có thể lồng ghép giới vào hoạt động. Đôi khi, giáo viên có thể khuyến khích cho trẻ nữ vào góc xây dựng, các bạn nữ có thể chơi góc vận động các trò chơi như tập tạ, bạn nam thì có thể vào góc phân vai đầu bếp nấu ăn, tập làm thầy giáo hướng dẫn cách bảo vệ cơ thể chống xâm hại tình dục… nhằm giúp trẻ tự tin, mạnh mẽ hơn .

+ Góc học tập: Cô chuẩn bị các lô tô hình ảnh những việc làm tốt hoặc xấu cho trẻ đánh chéo hoặc phân loại các hình ảnh đó thành 2 nhóm khác nhau . Cho trẻ viết các số điện thoại của người thân lên bảng con, số điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em 111 nhằm giúp trẻ ghi nhớ và sử dụng lúc cần thiết.

+ Góc phân vai:

 Ở góc phân vai chơi “Gia đình” có thể chơi trò chơi đóng vai người lạ đến nhà để trẻ xử lý tình huống hoặc tình huống có người động chạm vào cơ thể trẻ. Khi chơi đóng va, cô giáo dạy các bé vùng riêng tư, nhắc lại các kỹ năng bảo vệ cơ thể chống xâm hại tình dục

+ Góc nghệ thuật: Cho trẻ vẽ bé mặc đồ bơi… Múa hát và đọc một số bài hát, bài vè cô dạy: Qui tắc 5 ngón tay, vè bảo vệ… 

– Hoạt động ngoài trời: Khi tham gia các hoạt động ngoài trời hay giao lưu với lớp bạn, giáo viên luôn giáo dục các con kỹ năng giữ an toàn cá nhân, kỹ năng tránh xa với người lạ mặt, không quen biết. Biết gọi sự trợ giúp từ những người đáng tin cậy như bác bảo vệ, chú công an, các cô bán hàng quanh khu vực đấy…

+ Hoạt động có chủ đích: Thực hành về các tình huống xâm hại cơ thể trẻ

Ví dụ: Trẻ thực hành xử lý 1 số tình huống sau: Bạn cùng lớp chạm vào vùng đồ bơi của con; Anh hàng xóm cạnh nhà bé rủ qua nhà chơi và kéo quần bé; Cho quần áo, bánh kẹo dụ bé đi theo người lạ mặt

Mục tiêu: Trẻ biết xử lý các tình huống mà cô đưa ra, biết cách từ chối, nói không khi mình không thích và tìm cơ hội lúc kẻ xấu sơ hở để chạy thật nhanh hoặc la hét thật lớn, kể lại và cầu cứu người xung quanh.

Giáo dục trẻ: Hãy nhớ  rằng do sự chênh lệch về sức khỏe nên mọi sự phản kháng của trẻ gần như không đem lại kết quả, thậm chí còn khiến kẻ xấu sử dụng những biện pháp bạo lực hơn. Vì vậy, trẻ nên dùng sự thông minh và những kỹ năng mới có thể giúp trẻ thoát thân an toàn

– Giờ ngủ trưa: Cho trẻ nằm riêng bé trai, bé gái, cô giáo dạy trẻ sự khác biệt của con trai và con gái 

– Vệ sinh: Phòng vệ sinh lớp có riêng cho bé trai và bé gái. Giáo dục trẻ các bạn nam không đi vào phòng vệ sinh nữ và ngược lại, không nhìn các bạn đi vệ sinh, khi vệ sinh xong phải dội và rửa tay sạch sẽ.

– Hoạt động chiều: cho trẻ xem phim liên quan đến kỹ năng sống về xâm hại tình dục trẻ em, khi xem xong cô giáo có thể trò chuyện và hỏi các con về vấn đề có liên quan đến video vừa xem.

– Hoạt động học tập:

Lồng ghép một số tiết học giáo dục kỹ năng phòng chống xâm hại vào chương trình học của trẻ.

Ví dụ 1: Trong hoạt động khám phá khoa học chọn đề tài “Bé học kỹ năng bảo vệ bản thân”

Đối với đề tài này trẻ biết được những vùng riêng tư của cơ thể gồm miệng, ngực, vùng giữa 2 đùi, mông. Không cho người khác chạm vào vùng riêng tư của mình trừ những người thân trong gia đình. Nắm được những dấu hiệu nhận biết khi người khác có ý định xâm hại mình Ngoài ra trẻ còn có kỹ năng bảo vệ cơ thể tránh để người khác xâm hại, biết giải quyết một số tình huống để bảo vệ bản thân, sử dụng ngôn ngữ mạch lạc để trả lời các câu hỏi của cô. Trẻ biết yêu quý, bảo vệ bản thân không để người khác xâm hại đến mình.

           Ví dụ 2: Trong giờ hoạt động Âm nhạc: giáo viên sưu tầm và tự sáng tác một số  bài vè, bài hát, câu đố: Năm ngón tay xinh, tự bảo vệ mình nhé, bài vè bảo vệ, vè nhắc bé… Cho trẻ thuộc lòng và vận động nhẹ nhàng theo lời bài hát, bài vè, bài thơ, thường xuyên cho trẻ ôn lại ở mọi lúc mọi nơi nhằm giúp trẻ khắc sâu nhứng kiến thức phòng tránh xâm hại, bảo vệ cơ thể.

* Biện pháp 3: Phối hợp với phụ huynh

Trên thực tế nhiều phụ huynh chưa chú ý đến việc rèn luyện các kỹ năng cần thiết cho trẻ. Chính vì vậy mà giáo viên phải tuyên truyền đến các bậc phụ huynh để hiểu tầm quan trọng của việc giáo dục, rèn luyện các kỹ năng tự bảo vệ bản thân phòng chống xâm hại tình dục cho trẻ, phương pháp dạy trẻ như thế nào để trẻ tiếp thu một cách thoải mái, tự nhiên. Việc tuyên truyền đến các bậc phụ huynh được tiến hành trong giờ đón, trả trẻ, thông qua bảng tuyên truyền, thông qua việc mời phụ huynh tham quan hoặc tham ra trực tiếp vào các hoạt động của lớp hay thông qua buổi họp phụ huynh.

Cụ thể: Thông qua giờ đón trẻ, giáo viên đã trao đổi với phụ huynh về tình hình sức khoẻ, vệ sinh cá nhân, những phản ứng kém linh hoạt cũng như những kỹ năng của trẻ để cùng phụ huynh giáo dục trẻ, giúp trẻ chủ động trong các hoạt động.

Tuyên truyền cho phụ huynh hiểu không nên làm hộ con, phải dậy trẻ tính tự lập từ bé. Trẻ càng được hướng dẫn sớm về cách tự lập, tự bảo vệ bản thân , nhận biết những mối nguy hiểm từ xung quanh và cách xử lý thì sẽ vững vàng vượt qua những thử thách trong mọi tình huống.  Việc dạy trẻ những kỹ năng đó phải là một quá trình. Nhiều phụ huynh cho rằng con mình còn quá bé để hiểu được những điều đó  cũng như nghĩ rằng trẻ mẫu giáo vẫn được sống trong sự bao bọc, bảo vệ tuyệt đối của bố mẹ, làm hết tất cả mọi việc cho con. Những trên thực tế, không phải lúc nào cha mẹ cũng ở bên con khi có tình huống xấu.

III. Kết luận

Trẻ em là hạnh phúc của gia đình, là chủ nhân tương lai của đất nước, là lớp người kế tục những truyền thống quý báu của dân tộc. Vì vậy, toàn xã hội cùng chung tay chăm sóc - giáo dục, bảo vệ trẻ, ngăn ngừa nguy cơ trẻ có thể bị xâm hại tình dục. Để làm được điều đó, cần có sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, giáo viên trong công tác chắm sóc trẻ. 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]. Trần Thị Hồng Minh, Phan Thị Hiền, Nguyễn Thị Thu Hằng, Đặng Thị Thanh Mai (2024): “Vệ sinh – Dinh dưỡng cho trẻ mầm non”, Đề cương bài giảng.

[2] Bộ Y tế (2017) Phòng chống xâm hại tình dục cho trẻ mầm non

[3] Bộ Y tế (2022) Kế hoạch hành động Thực hiện Chiến lược Quốc gia về dinh dưỡng đến năm 2025 (Ban hành kèm theo Quyết định số /QĐ-BYT ngày tháng 5 năm 2022 của Bộ trưởng Bộ Y tế),