Tác giả: Lưu Thị Thanh Hường - Khoa Mầm non
Năm 2026 là năm kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-2026). Đây là dịp để tưởng nhớ, tôn vinh một nhà văn hóa, nhà thơ, nhà bác học lớn của Việt Nam thời Lê Trung Hưng; đồng thời khơi dậy truyền thống hiếu học, tinh thần trọng tri thức và ý thức gìn giữ di sản văn hóa dân tộc trong cán bộ, giảng viên và sinh viên.
1. Thân thế và con đường học vấn
Lê Quý Đôn sinh ngày 2 tháng 8 năm 1726, mất ngày 11 tháng 6 năm 1784. Lúc nhỏ, ông tên là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường. Ông sinh tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam; địa danh này hiện thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên.
Ông sinh trưởng trong một gia đình khoa bảng có truyền thống “văn hiến truyền gia”. Cha ông là Lê Trọng Thứ. Môi trường gia đình, truyền thống hiếu học của quê hương và bối cảnh lịch sử thế kỷ XVIII đã góp phần hình thành ở Lê Quý Đôn ý chí học tập, tinh thần thực học và trách nhiệm đối với đất nước.
Trong khoa cử, Lê Quý Đôn sớm thể hiện năng lực nổi bật. Năm 1743, ông đỗ đầu kỳ thi Hương. Năm 1752, ông đỗ Hội nguyên trong kỳ thi Hội và đỗ Bảng nhãn trong kỳ thi Đình. Những thành tựu ấy là dấu mốc quan trọng trên con đường học vấn, mở đầu cho quá trình hoạt động phong phú của ông trong lĩnh vực quan trường, khảo cứu và trước tác.
2. Hoạt động quan trường và khảo cứu
Lê Quý Đôn là vị quan lớn thời Lê Trung Hưng. Trên con đường làm quan, ông từng đảm nhiệm nhiều trọng trách tại Hàn lâm viện, Quốc sử quán, Quốc Tử Giám, các bộ của triều đình và tham gia hoạt động ngoại giao. Hoạt động thực tiễn ở nhiều lĩnh vực tạo điều kiện để ông tích lũy tư liệu, mở rộng hiểu biết và thực hiện các công trình khảo cứu có giá trị.
Di sản của Lê Quý Đôn phản ánh một phạm vi tri thức rộng, bao gồm lịch sử, địa lý, văn học, triết học, giáo dục, kinh tế, nông học, thiên văn, thư tịch và ngoại giao. Những trước tác của ông không chỉ lưu giữ nhiều tư liệu về đất nước, con người và đời sống xã hội đương thời, mà còn cho thấy nỗ lực tập hợp, phân loại và hệ thống hóa tri thức.
3. Một số tác phẩm tiêu biểu
Khối lượng tác phẩm của Lê Quý Đôn được thống kê có hơn 40 bộ sách, bao quát nhiều lĩnh vực tri thức. Một số tác phẩm thường được nhắc đến gồm: Vân đài loại ngữ: công trình tập hợp và phân loại tri thức thuộc nhiều lĩnh vực, thể hiện nỗ lực hệ thống hóa hiểu biết của thời đại; Kiến văn tiểu lục: tập hợp các ghi chép, khảo cứu và nhận xét về nhiều phương diện của đời sống, lịch sử, văn hóa và xã hội; Đại Việt thông sử: công trình sử học quan trọng, góp phần hệ thống hóa nhiều tư liệu về lịch sử dân tộc; Phủ biên tạp lục: nguồn tư liệu có giá trị về vùng Thuận Hóa, Quảng Nam, phản ánh các phương diện về địa lý, sản vật, kinh tế, xã hội và quản lý vùng đất này; Toàn Việt thi lục: công trình sưu tầm, tuyển chọn thơ văn, góp phần bảo tồn di sản văn học dân tộc; Quần thư khảo biện, Thánh mô hiền phạm lục, Bắc sứ thông lục và một số trước tác khác về triết học, bang giao, văn học và khảo cứu.
Thông qua các tác phẩm trên, Lê Quý Đôn đã góp phần lưu giữ một khối lượng tư liệu đáng kể về lịch sử, địa lý, văn hóa và đời sống xã hội Việt Nam. Đây là nguồn tham khảo quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa và tri thức truyền thống của dân tộc.
4. Giá trị di sản và bài học hôm nay
Giá trị nổi bật trong cuộc đời và sự nghiệp của Lê Quý Đôn là tinh thần coi trọng việc học, sự tích lũy tri thức và ý thức gắn hiểu biết với trách nhiệm đối với đất nước, xã hội. Qua sự nghiệp làm quan và trước tác, có thể nhận thấy sự kết hợp giữa hoạt động thực tiễn với nỗ lực lưu giữ, truyền bá tri thức.
Từ tấm gương của Lê Quý Đôn, người học hôm nay có thể rút ra một số bài học thiết thực: Coi trọng việc tự học, học có mục đích và kiên trì tích lũy tri thức; Bồi dưỡng thói quen đọc sách, tìm hiểu tư liệu và trân trọng giá trị của tri thức; Rèn luyện cách tiếp cận vấn đề có căn cứ, biết đối chiếu, phân loại và sử dụng thông tin một cách có trách nhiệm; Gắn việc học tập, rèn luyện với ý thức đóng góp cho cộng đồng, nhà trường và quê hương; Trân trọng, gìn giữ và giới thiệu các giá trị của lịch sử, văn hóa dân tộc.
Đối với Trường Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh, việc tuyên truyền về Lê Quý Đôn có thể được triển khai bằng các hoạt động thiết thực như trưng bày, giới thiệu sách tại thư viện; tổ chức tọa đàm; thi tìm hiểu, viết bài, kể chuyện và xây dựng video clip. Những hoạt động này phù hợp với kế hoạch của Nhà trường, góp phần thúc đẩy văn hóa đọc, nâng cao hứng thú tìm hiểu lịch sử - văn hóa dân tộc và khuyến khích tinh thần học tập, nghiên cứu trong giảng viên, sinh viên.
Kết luận
Lê Quý Đôn là biểu tượng tiêu biểu của trí tuệ, tinh thần hiếu học và khát vọng cống hiến của dân tộc Việt Nam. Cuộc đời, sự nghiệp và di sản của ông cho thấy giá trị bền vững của việc học tập suốt đời, tư duy khoa học, tinh thần trọng tri thức và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước.
Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Lê Quý Đôn không chỉ là hoạt động tưởng niệm một danh nhân lịch sử mà còn là cơ hội để mỗi cán bộ, giảng viên và sinh viên tự soi chiếu, tiếp nhận và phát huy những giá trị tốt đẹp từ tấm gương của ông. Trong kỷ nguyên mới, tinh thần ham học hỏi, phương pháp nghiên cứu và ý thức làm giàu nền văn hóa dân tộc của Lê Quý Đôn tiếp tục là nguồn cảm hứng quan trọng đối với sự nghiệp giáo dục, nghiên cứu khoa học và phát triển đất nước.