MỘT SỐ NỘI DUNG GIÁO VIÊN MẦM NON CẦN QUAN TÂM TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC MẦM NON THÍ ĐIỂM
Ths.Nguyễn Thị Dư - Bộ môn Mầm non
- Mở đầu
Giáo dục mầm non là nền tảng đặc biệt quan trọng trong việc hình thành nhân cách, phẩm chất và năng lực của người học. Ngày 12 tháng 02 năm 2026, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phê duyệt Chương trình Giáo dục mầm non thí điểm từ năm học 2026 - 2027 theo Quyết định số 388/QĐ-BGDĐT. Chương trình này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong đổi mới giáo dục mầm non. Điểm nhấn quan trọng của chương trình thí điểm 2026 nằm ở triết lý tiếp cận và những nội dung giáo dục mang tính đột phá, nhằm xây dựng nền tảng giá trị cốt lõi cho con người Việt Nam ngay từ những năm tháng đầu đời. Định hướng của chương trình mới tập trung vào việc chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực, tăng cường tính linh hoạt, đồng thời mở rộng sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng nhằm tạo điều kiện tốt nhất để trẻ phát triển toàn diện. Bài viết này tập trung phân tích những nội dung giáo viên mầm non cần quan tâm của chương trình thí điểm so với chương trình hiện hành.
- Kết quả nghiên cứu
2.1. Quan điểm của chương trình giáo dục mầm non thí điểm
Chương trình giáo dục mầm non là chương trình khung cấp quốc gia, quy định những nội dung cốt lõi áp dụng thống nhất đối với trẻ em trong độ tuổi mầm non. Chương trình cung cấp định hướng chung cho công tác quản lý, chỉ đạo và tổ chức thực hiện việc nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em trong gia đình, cơ sở giáo dục mầm non và cộng đồng.”2”
Chương trình giáo dục mầm non được xây dựng trên cơ sở các bằng chứng khoa học về vai trò then chốt của giáo dục sớm đối với sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân trẻ. Nội dung Chương trình được thiết kế dựa trên đặc điểm phát triển của trẻ dưới 6 tuổi, cách thức học tập tự nhiên của trẻ và các yếu tố môi trường giáo dục hiệu quả đối với lứa tuổi mầm non. “2”
Chương trình được xây dựng theo tiếp cận phát triển năng lực dựa trên nền tảng tình cảm - xã hội, hướng tới hình thành và phát triển các phẩm chất và năng lực thiết yếu của trẻ, bao gồm 4 phẩm chất cốt lõi: yêu thương, tôn trọng, trung thực và trách nhiệm, và năng lực nền tảng: giao tiếp hợp tác, thích ứng, tự lực và giải quyết vấn đề “2”
Chương trình giáo dục mầm non được xây dựng phù hợp với định hướng đổi mới của giáo dục Việt Nam.Chương trình tạo nền móng cho học tập suốt đời của trẻ đồng thời bảo đảm sự liên thông với chương trình giáo dục phổ thông 2018 và góp phần hình thành hệ giá trị cốt lõi của con người Việt Nam. “2”
2.2. Những nội dung cần quan tâm
2.2.1. Điểm mới được thể hiện trong chương trình giáo dục mầm non thí điểm
Tiếp cận phẩm chất năng lực, định hướng tình cảm - Xã hội: Mục tiêu chương trình xác định rõ phát triển phẩm chất và năng lực; nhấn mạnh giá trị cốt lõi và năng lực chung.Các lĩnh vực giáo dục và kết quả mong đợi thể hiện biểu hiện phát triển năng lực của trẻ.Phương pháp, hình thức tổ chức và đánh giá thiết kế theo hướng phát triển năng lực.Nhấn mạnh phát triển liên tục qua trải nghiệm và tương tác. Là quá trình lâu dài, cần thống nhất nhà trường – gia đình – cộng đồng.”2”
Tiếp cận dựa trên quyền; giáo dục lấy trẻ làm trung tâm: Nêu trực tiếp quyền của trẻ mầm non; chương trình đáp ứng những thay đổi khó đoán của cuộc sống. Thể hiện hòa nhập, công bằng, bình đẳng, tôn trọng trẻ trong xây dựng và phát triển chương trình. Tích hợp giáo dục quyền trẻ em, quyền con người cho trẻ mẫu giáo.Trẻ là chủ thể hoạt động và giao tiếp, chủ động học qua chơi và trải nghiệm; nhà giáo dục là người hỗ trợ.Tôn trọng giá trị văn hóa địa phương; tiếp cận liên/đa văn hóa; giữ gìn bản sắc, ngôn ngữ mẹ đẻ và giá trị truyền thống Việt Nam.”2”
Liên thông chương trình giáo dục phổ thông 2018; bổ sung nội dung, phương pháp mới: Thiết kế chương trình theo định hướng năng lực, liên thông với chương trình giáo dục phổ thông 2018. Bổ sung nội dung hiện đại, hội nhập: bản sắc văn hóa, kỹ năng sống, công nghệ số, tiếng Anh/ngôn ngữ thứ hai, quyền trẻ em, bình đẳng giới, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu/dịch bệnh. Phương pháp giáo dục mở, tiên tiến. Phát triển đồng tâm, liên tục giữa các độ tuổi; liên thông chặt chẽ giữa các thành tố và nội dung.”2”
Chế độ sinh hoạt mới; trao quyền chủ động cho nhà trường: Điều chỉnh chế độ sinh hoạt, phân định trách nhiệm. Quy định thời gian làm việc của giáo viên phù hợp Luật Lao động (tối đa 8 tiếng/ngày trên lớp). Phân định trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng nhà trường – gia đình (ăn, ngủ thuộc trách nhiệm cha mẹ và cộng đồng → giảm áp lực giáo viên mầm non).Cụ thể hóa phân phối thời gian tổ chức các lĩnh vực giáo dục.”2”
Tăng cường tính “mở” của chương trình:Chỉ quy định yêu cầu cần đạt ở cuối độ tuổi nhà trẻ (24–36 tháng) và mẫu giáo (5–6 tuổi). Quy định kế hoạch: trẻ 3–36 tháng vào lớp nhà trẻ; trẻ 3–6 tuổi vào lớp mẫu giáo. Không quy định chi tiết nội dung từng độ tuổi → trao quyền và tăng tự chủ cho nhà trường. Mở rộng sự tham gia và trách nhiệm của các đối tác (nhà trường, gia đình, cộng đồng).”2”
Nhấn mạnh vai trò của gia đình và cộng đồng: Gia đình là đối tác quan trọng trong nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục; mọi vấn đề cần huy động gia đình cùng nhà trường.Quy định rõ trách nhiệm của gia đình và cộng đồng; khuyến khích phụ huynh tham gia hoạt động giáo dục. Huy động nguồn lực xã hội; tăng cường truyền thông, phối hợp. Là cơ sở để địa phương, nhà trường có chính sách huy động nguồn lực, bảo đảm quyền của trẻ và quyền của cán bộ quản lý, giáo viên theo Luật Lao động. “2”
2.2.2. Nắm vững các nội dung trọng tâm giữa chương trình giáo dục mầm non hiện hành và chương trình giáo dục mầm non thí điểm.
Sự chuyển dịch về triết lý và mục tiêu giáo dục :Trong Chương trình Giáo dục mầm non hiện hành, mục tiêu giáo dục được thiết kế tập trung vào việc phát triển toàn diện 5 lĩnh vực giáo dục: Thể chất, Nhận thức, Ngôn ngữ, Tình cảm - Kỹ năng xã hội, Thẩm mỹ. Mặc dù với 5 lĩnh vực giáo dục này đã đạt được sự cân bằng, nhưng cách tiếp cận vẫn mang nặng tính "trang bị kiến thức và kỹ năng cơ bản". Chương trình thí điểm 2026 chuyển dịch mạnh mẽ sang tiếp cận phát triển. Mục tiêu không còn dừng lại ở việc trẻ "biết gì" mà là trẻ "làm được gì" và "phản ứng thế nào" trước các tình huống thực tế. Trong đó:Tiếp cận phát triển năng lực trên nền tảng tình cảm - xã hội là điểm mới cốt lõi. Chương trình chuyển từ việc tập trung vào nội dung sang hướng hình thành và phát triển các phẩm chất, năng lực thiết yếu (4 phẩm chất cốt lõi và 5 năng lực nền tảng). Lấy trẻ làm trung tâm một cách toàn diện: Chương trình nhấn mạnh việc tạo ra các trải nghiệm học tập phù hợp với độ tuổi, bối cảnh sống và nhu cầu cá nhân, nhằm giúp trẻ phát triển theo cách tốt nhất của riêng mình.Tôn trọng quyền trẻ em: Việc nuôi dưỡng các phẩm chất và năng lực được xây dựng dựa trên nền tảng quyền trẻ em, đảm bảo sự công bằng và bình đẳng trong tiếp cận giáo dục. “1-2”
Nội dung tích hợp và sự xuất hiện của các lĩnh vực mới: Chương trình hiện hành chia nhỏ nội dung vào các lĩnh vực riêng biệt, đôi khi gây khó khăn cho giáo viên trong việc kết nối các hoạt động. Chương trình thí điểm 2026 đã khắc phục điều này bằng cách thiết kế các nội dung mang tính tích hợp cao. Các hoạt động được tổ chức theo hình thức dự án hoặc học thông qua chơi, ở đó một hoạt động có thể giải quyết cùng lúc các mục tiêu về thể chất, ngôn ngữ, nhận thức, nghệ thuật và kỹ năng xã hội. Điểm mới nổi bật nhất so với chương trình hiện hành là việc chính thức đưa nội dung công nghệ số vào chương trình. Trong bối cảnh trẻ em tiếp xúc với thiết bị điện tử từ sớm, chương trình thí điểm không cấm đoán mà tập trung định hướng: Sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm. Chương trình thí điểm chú trọng đặc biệt đến các giá trị cốt lõi: Yêu thương, tự tin, tự lực và trách nhiệm. So với chương trình cũ, các nội dung về bảo vệ môi trường, tiết kiệm tài nguyên và tôn trọng đa dạng văn hóa được thiết kế cụ thể hơn, giúp trẻ hình thành tâm thế của một "công dân toàn cầu" nhưng vẫn bám rễ sâu vào bản sắc văn hóa dân tộc.Hơn nữa, Chương trình thí điểm được thiết kế bảo đảm sự liên thông chặt chẽ với Chương trình 2018“1-2” Đổi mới phương pháp giáo dục và đánh giá: Chương trình thí điểm thúc đẩy phương pháp "Học tập qua trải nghiệm”. Giáo viên không còn là người truyền thụ kiến thức mà đóng vai trò là người thiết kế môi trường và đồng hành cùng trẻ. Việc ứng dụng các phương pháp tiên tiến như Reggio Emilia, Montessori hay STEM được khuyến khích tích hợp sâu hơn vào chương trình quốc gia để tạo ra sự đa dạng trong cách tiếp cận. Đánh giá trong giáo dục theo chương trình hiện hành chủ yếu dựa vào các chỉ số phát triển theo lứa tuổi (đánh giá chuẩn). Chương trình thí điểm chuyển sang đánh giá vì sự tiến bộ. Trong đó, tập trung vào sự thay đổi của chính đứa trẻ so với trước đó thay vì so sánh với bạn đồng lứa và sử dụng Hồ sơ năng lực trẻ để ghi chép lại các khoảnh khắc học tập, các sản phẩm sáng tạo và sự phát triển tình cảm - xã hội của trẻ một cách xuyên suốt“1-2” Tính linh hoạt và quyền tự chủ nhà trường: Chương trình thí điểm được thiết kế theo hướng "Chương trình khung". Nếu như chương trình hiện hành vẫn còn những khung thời gian và chủ đề mẫu khá cứng nhắc, thì chương trình mới trao quyền tự chủ tuyệt đối cho các cơ sở giáo dục tự xây dựng kế hoạch giáo dục riêng phù hợp với đặc thù văn hóa vùng miền; linh hoạt thời gian: Phân bổ thời lượng các hoạt động dựa trên nhịp sinh học của trẻ và điều kiện thực tế của địa phương.“1-2”
2.2.3. Yêu cầu đối với giáo viên mầm non khi thực hiện chương trình giáo dục mầm non thí điểm
Chương trình giáo dục mầm non thí điểm thể hiện rõ sự chuyển đổi từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận phát triển phẩm chất và năng lực của trẻ. Điều này đòi hỏi giáo viên không chỉ nắm được trẻ cần học gì, mà quan trọng hơn là phải hiểu trẻ phát triển như thế nào thông qua hoạt động, giao tiếp, chơi, trải nghiệm và các quan hệ xã hội hằng ngày.
Giáo viên cần biết tổ chức môi trường và hoạt động để trẻ được chủ động tham gia, được lựa chọn, được thử nghiệm,được hợp tác, được thể hiện cảm xúc, được giải quyết vấn đề và được hình thành những năng lực nền tảng phù hợp với lứa tuổi.Khi chương trình hướng đến các phẩm chất yêu thương, tôn trọng, trung thực, trách nhiệm và các năng lực thích ứng, tự lực, giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề, vai trò của giáo viên mầm non cũng cần được hiểu theo nghĩa sâu hơn. Giáo viên không chỉ giúp trẻ biết một số kiến thức, kỹ năng đơn lẻ, mà phải tạo ra những cơ hội phát triển trong đời sống hằng ngày của trẻ. Một hoạt động đón trẻ có thể là cơ hội để trẻ học cách chào hỏi, chia sẻ cảm xúc và thích ứng với môi trường lớp học. Một giờ chơi có thể là cơ hội để trẻ hợp tác, thương lượng, tôn trọng luật chơi và giải quyết xung đột. Một bữa ăn có thể là cơ hội để trẻ tự phục vụ, biết chờ đợi, biết quan tâm đến bạn và hình thành trách nhiệm với bản thân. Một hoạt động khám phá có thể khơi gợi năng lực đặt câu hỏi, thử nghiệm, giải thích và giải quyết vấn đề… Như vậy, phẩm chất và năng lực của trẻ được hình thành không phải ở một thời điểm riêng biệt, mà xuyên suốt trong toàn bộ đời sống giáo dục ở trường mầm non.Từ yêu cầu đó, giáo viên mầm non cần chuyển từ tư duy tổ chức hoạt động theo nội dung có sẵn sang tư duy thiết kế hoạt động hướng đến sự phát triển của trẻ. Trong giáo dục mầm non, mục tiêu không phải là cung cấp thật nhiều tri thức riêng lẻ mà là tạo điều kiện để trẻ phát triển hài hòa về thể chất, tình cảm – xã hội, ngôn ngữ, nhận thức và thẩm mỹ. Một hoạt động giáo dục không chỉ được đánh giá bằng việc giáo viên đã thực hiện đủ các bước hay chưa, mà cần được xem xét ở chỗ hoạt động đó tạo ra cơ hội phát triển nào cho trẻ. Trẻ có được vận động không, có được giao tiếp không, có được hợp tác không, có được bộc lộ cảm xúc không, có được suy nghĩ và giải quyết vấn đề không, có được hình thành sự tự tin, tự lực, trách nhiệm và khả năng thích ứng không. Những câu hỏi như vậy cần trở thành thói quen nghề nghiệp của giáo viên mầm non trong giai đoạn mới.
Chương trình mới cũng nhấn mạnh vai trò nền tảng của phát triển tình cảm – xã hội. Đây là điểm có ý nghĩa đặc biệt giáo viên cần quan tâm. Giáo viên không chỉ cần biết tổ chức hoạt động nhận thức, ngôn ngữ, nghệ thuật hay thể chất, mà còn cần hiểu rằng mọi hoạt động ở trường mầm non đều là cơ hội để nuôi dưỡng cảm xúc tích cực, xây dựng quan hệ an toàn, phát triển kỹ năng xã hội, hình thành sự tự điều chỉnh và ý thức trách nhiệm ban đầu ở trẻ. Một tình huống trẻ khóc khi đến lớp, một mâu thuẫn nhỏ giữa hai trẻ, một lần trẻ chưa biết chờ đến lượt, một biểu hiện thiếu tự tin khi tham gia hoạt động đều là những tình huống giáo dục quan trọng. Nếu giáo viên biết quan sát, lắng nghe, hỗ trợ và định hướng phù hợp, những tình huống ấy sẽ trở thành cơ hội để trẻ học cách nhận biết cảm xúc, điều chỉnh hành vi, tôn trọng người khác và phát triển năng lực xã hội. Chơi, trải nghiệm và giao tiếp tiếp tục được khẳng định là con đường cơ bản để trẻ mầm non phát triển. Điều này đòi hỏi giáo viên phải được đào tạo để hiểu đúng vai trò của chơi trong giáo dục mầm non. Chơi không chỉ là hoạt động giải trí sau khi học, mà là phương thức học tập và phát triển đặc trưng của trẻ. Thông qua chơi, trẻ nhập vai, tưởng tượng, hợp tác, thương lượng, sử dụng ngôn ngữ, điều chỉnh hành vi, giải quyết xung đột và tái hiện kinh nghiệm sống. Do đó, giáo viên mầm non cần biết thiết kế môi trường chơi, tổ chức tình huống trải nghiệm, gợi mở tương tác, quan sát quá trình chơi và hỗ trợ trẻ phát triển thông qua chơi, thay vì can thiệp quá mức hoặc biến chơi thành hoạt động mang tính hình thức. Một yêu cầu quan trọng khác là tôn trọng sự khác biệt, bảo đảm công bằng và hỗ trợ từng trẻ theo nhu cầu phát triển. Trong bối cảnh lớp học mầm non ngày càng đa dạng, giáo viên mầm non phải có năng lực nhận biết sự khác nhau giữa trẻ về nhịp độ phát triển, kinh nghiệm sống, điều kiện gia đình, ngôn ngữ, văn hóa, khả năng giao tiếp, sức khỏe và nhu cầu hỗ trợ. Từ đó, giáo viên mầm non cần biết điều chỉnh môi trường, cách giao tiếp, mức độ hỗ trợ và hình thức tổ chức hoạt động để mọi trẻ đều có cơ hội tham gia và tiến bộ.
Trong quá trình thực hiện chương trình giáo dục mầm non thí điểm việc đổi mới đánh giá sự phát triển của trẻ cũng là một điểm then chốt. Đánh giá trong giáo dục mầm non không nhằm xếp loại, so sánh hay tạo áp lực cho trẻ, mà nhằm hiểu trẻ, nhận diện sự tiến bộ của trẻ và điều chỉnh hoạt động giáo dục. Vì vậy, giáo viên mầm non phải có năng lực quan sát,ghi chép, thu thập minh chứng, phân tích quá trình phát triển và trao đổi với gia đình về sự phát triển của trẻ một cách khoa học, nhân văn. Giáo viên cần nhận ra những biểu hiện nhỏ nhưng có ý nghĩa của sự phát triển, chẳng hạn trẻ biết tự cất đồ dùng cá nhân, biết chia sẻ đồ chơi, biết xin lỗi, biết chờ đến lượt, biết đặt câu hỏi, biết thử cách làm mới hoặc biết nhờ bạn giúp đỡ. Những biểu hiện ấy chính là minh chứng sống động cho sự hình thành phẩm chất và năng lực của trẻ.
Như vậy, Chương trình giáo dục mầm non thí điểm không chỉ đòi hỏi giáo viên thực hiện các hoạt động giáo dục theo kế hoạch, mà còn đòi hỏi giáo viên có năng lực nghề nghiệp tích hợp: hiểu trẻ, hiểu chương trình, thiết kế môi trường, tổ chức hoạt động, hỗ trợ cảm xúc – xã hội, phối hợp với gia đình, đánh giá quá trình phát triển và điều chỉnh kế hoạch giáo dục phù hợp với từng bối cảnh.
- Kết luận
Tóm lại, việc chuyển từ một chương trình đã ổn định sang một chương trình thí điểm với nhiều yếu tố công nghệ và tư duy năng lực đặt ra thách thức lớn cho đội ngũ giáo viên mầm non. Đòi hỏi giáo viên mầm non phải có tư duy mở, khả năng ứng dụng công nghệ và đặc biệt là kỹ năng quan sát, phân tích trẻ chuyên sâu hơn. Tuy nhiên, với những điểm mới mang tính đột phá này, Chương trình Giáo dục mầm non thí điểm năm học 2026-2027 hứa hẹn sẽ tạo ra một thế hệ trẻ em không chỉ khỏe mạnh, thông minh mà còn có khả năng thích ứng cao,biết tự chủ và có tâm thế sẵn sàng cho một tương lai đầy biến động.