MỘT SỐ ĐIỂM MỚI CỦA CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC MẦM NON THÍ ĐIỂM TỪ NĂM HỌC 2026- 2027 (Chương trình Giáo dục mầm non được phê duyệt kèm theo  Quyết định số: 388/QĐ-BGDĐT ngày 12 tháng 02 nắm 2026 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo)

Thạc sĩ Trần Thị Hồng Minh - Khoa Mầm non

MỞ  ĐẦU

Giáo dục mầm non (GDMN) là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, với nhiệm vụ phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tình cảm và thẩm mỹ cho trẻ mầm non. Sau một thời gian vận hành Chương trình GDMN ban hành kèm theo Thông tư số 17/2009/TT-BGDĐT, sau đó là Thông tư số 28/2016/TT-BGDĐT (Sửa đổi, bổ sung một số nội dung, ban hành Bộ chỉ số phát triển trẻ 5 tuổi gồm 120 chỉ số),  Thông tư số 51/2020/TT-BGDĐT (Sửa đổi, bổ sung mới nhất nhằm tinh giản hồ sơ sổ sách cho giáo viên, tăng cường tiếng Việt cho trẻ vùng dân tộc thiểu số và bổ sung nội dung an toàn trường học, phòng chống dịch bệnh), Văn bản hợp nhất số 01/VBHN-BGDĐT ngày 13 tháng 04 năm 2021, nền giáo dục Việt Nam đã đạt được những bước tiến dài về chất lượng chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trẻ, đặc biệt tỷ lệ huy động trẻ và phổ cập giáo dục cho trẻ 5 tuổi

Tuy nhiên, trước sự vận động mạnh mẽ của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0, xu hướng toàn cầu hóa và đặc biệt là sự đồng bộ với Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018 (theo hướng tiếp cận năng lực), chương trình hiện hành đã bộc lộ những giới hạn nhất định: Chương trình vẫn mang nặng tính truyền thụ kinh nghiệm, các kết quả mong đợi đôi khi còn cứng nhắc và chưa bao quát hết sự đa dạng trong tốc độ phát triển cá nhân của trẻ.

Chính vì vậy, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành hướng dẫn triển khai thí điểm Chương trình Giáo dục Mầm non mới. Giai đoạn thí điểm diện rộng này là bước đệm chiến lược nhằm thử nghiệm, đánh giá và hoàn thiện khung chương trình trước khi áp dụng đại trà, đánh dấu bước chuyển mình lịch sử từ tư duy "Dạy trẻ ngoan, nghe lời" sang "Nuôi dưỡng đứa trẻ hạnh phúc, tự chủ và năng động".

NỘI DUNG

1. TỔNG QUAN VỀ QUY MÔ VÀ LỘ TRÌNH THÍ ĐIỂM

Để đảm bảo tính khoa học và thực tiễn, Bộ GD&ĐT đã thiết kế một lộ trình khảo sát và thực nghiệm bài bản, bao quét toàn bộ các vùng địa lý, kinh tế - xã hội có đặc thù khác nhau trên cả nước.

1.1. Quy mô triển khai diện rộng

Chương trình được áp dụng thí điểm tại 510 cơ sở giáo dục mầm non đại diện cho tất cả các tỉnh, thành phố trên cả nước (ví dụ: Thủ đô Hà Nội tham gia với 15 cơ sở). Sự phân bổ này đảm bảo mẫu khảo nghiệm có đầy đủ tính đại diện: từ các trường đô thị chất lượng cao, các cơ sở công lập - tư thục, cho đến các điểm trường vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và hải đảo.

1.2. Lộ trình chiến lược

Giai đoạn thí điểm kỹ thuật và thực nghiệm diện rộng được định hình cụ thể:

Giai đoạn thực nghiệm và điều chỉnh: Tổ chức giảng dạy trực tiếp tại các cơ sở được chọn, liên tục thu thập phản hồi từ giáo viên trực tiếp đứng lớp và các chuyên gia giáo dục.

Giai đoạn hoàn thiện và chuẩn bị: Rà soát, chuẩn hóa văn bản quy phạm pháp luật, biên soạn tài liệu tập huấn cốt cán.

Tầm nhìn đại trà: Dự kiến bắt đầu triển khai đồng bộ trên phạm vi toàn quốc, thay thế hoàn toàn chương trình cũ.

2. CÁC ĐIỂM MỚI CỐT LÕI TRONG TRIẾT LÝ VÀ ĐỊNH HƯỚNG TƯ DUY

Sự khác biệt lớn nhất của Chương trình GDMN thí điểm so với các chương trình trước đây nằm ở hệ tư tưởng xây dựng. Chương trình mới không chỉ là việc thay đổi hay thêm bớt một vài môn học, hoạt động mà là một cuộc cách mạng về triết lý giáo dục.

2.1. Chuyển dịch mạnh mẽ từ "Tiếp cận nội dung" sang "Tiếp cận năng lực"

Ở chương trình hiện hành, giáo viên thường tập trung vào câu hỏi: "Hôm nay mình dạy trẻ bài hát gì, vẽ cái gì, biết những từ ngữ nào?" (tập trung vào khối lượng kiến thức trẻ nhận được).

Ngược lại, Chương trình thí điểm định nghĩa: "Năng lực là những gì trẻ em có thể làm được sau quá trình giáo dục". Mục tiêu giáo dục không dừng lại ở việc trẻ ghi nhớ thông tin mà là trẻ biết vận dụng những gì đã học để giải quyết các vấn đề nhỏ trong cuộc sống hằng ngày phù hợp với lứa tuổi. Giáo viên chuyển sang đặt câu hỏi: "Sau hoạt động này, trẻ có khả năng tự giải quyết xung đột với bạn không? Trẻ có biết cách tự bảo vệ an toàn khi gặp người lạ không?"

2.2. Khắc họa sâu sắc và hiện thực hóa "Tiếp cận quyền trẻ em"

Mặc dù quyền trẻ em đã được nhắc đến nhiều trong các văn bản pháp lý, nhưng phải đến Chương trình thí điểm này, tiếp cận Quyền mới thực sự được thể chế hóa rõ nét thành nguyên tắc sư phạm bắt buộc. Chương trình thiết lập thế cân bằng tuyệt đối giữa 4 trụ cột: Nuôi dưỡng - Chăm sóc - Bảo vệ - Giáo dục.

Trẻ em không còn là "đối tượng thụ động" nhận sự giáo dục từ người lớn, mà là "chủ thể tích cực" trong mọi hoạt động.

Trẻ có quyền tham gia vào việc lựa chọn góc chơi, chủ đề khám phá, bày tỏ cảm xúc và ý kiến cá nhân. Môi trường giáo dục được yêu cầu phải an toàn, lành mạnh, mang tính hòa nhập cao và tuyệt đối không phân biệt đối xử (giới tính, vùng miền, hoàn cảnh kinh tế hay sự khác biệt về thể chất).

2.3. Đề cao định hướng phát triển "Tình cảm - Xã hội" làm nền tảng

Nếu như trước đây, áp lực chuẩn bị cho trẻ vào Lớp 1 vô tình khiến nhiều cơ sở chú trọng quá sớm vào việc cho trẻ nhận biết chữ cái, con số hay các kỹ năng mang tính học thuật, thì Chương trình thí điểm đã định vị lại giá trị.

Trọng tâm của chương trình mới được đặt vào trục Tình cảm - Xã hội. Trẻ học cách hiểu và quản lý cảm xúc bản thân, học cách thấu cảm, chia sẻ, hợp tác làm việc nhóm và xây dựng khả năng tự phục hồi (resilience) trước các thất bại nhỏ (như khi ngã, khi xếp hình đổ). Đây chính là những "kỹ năng mềm" cốt lõi giúp hình thành nhân cách vững vàng cho trẻ trong tương lai.

3. NHỮNG THAY ĐỔI ĐỘT PHÁ TRONG NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP SƯ PHẠM

Để hiện thực hóa triết lý nêu trên, cấu trúc nội dung và phương pháp tiếp cận sư phạm trong chương trình mới đã có những cải tiến mang tính đột phá.

3.1. Phương pháp sư phạm tích hợp và triết lý "Học qua chơi, chới bằng học"

Chương trình thí điểm xóa bỏ ranh giới cứng nhắc giữa các "tiết học" riêng biệt. Thay vào đó, chương trình ứng dụng phương pháp sư phạm tích hợp và giáo dục dựa trên trải nghiệm.

Một chủ đề (ví dụ: "Nước và cuộc sống") sẽ không được chia nhỏ thành tiết Thơ về nước, tiết Toán đếm giọt nước, tiết Vẽ mưa... mà được tổ chức thành một chuỗi các hoạt động trải nghiệm liên hoàn. Trẻ được sờ, đong đếm, làm thí nghiệm vật nổi vật chìm, qua đó phát triển đồng thời cả ngôn ngữ, tư duy toán học, khoa học và thẩm mỹ.

Trải nghiệm thực tế được đẩy lên hàng đầu. Trẻ học thông qua việc sờ nắn, ngửi, nếm, quan sát và trực tiếp nhúng tay vào hành động, thay vì nhìn qua tranh ảnh hay màn hình tivi một cách thụ động.

3.2. Sơ đồ hóa và minh bạch hóa "Quá trình sư phạm"

Điểm mới có tính khoa học cao trong chương trình là việc thể hiện rõ nét Sơ đồ quá trình sư phạm. Sơ đồ này giúp giáo viên có một cái nhìn toàn cảnh và hệ thống: từ việc xác định mục tiêu -> thiết kế kết quả mong đợi -> lựa chọn nội dung, phương pháp -> xây dựng môi trường -> tổ chức hoạt động -> đánh giá sự phát triển của trẻ. Chu trình này vận hành khép kín, liên tục cải tiến giúp giáo viên không bị lạc hướng hay sa đà vào các hoạt động mang tính hình thức, biểu diễn.

3.3. Thiết kế "Chương trình mở" – Trao quyền tự chủ tối đa cho nhà trường

Đây là một bước đi đột phá, đồng điệu với tinh thần đổi mới của giáo dục phổ thông. Chương trình GDMN thí điểm không quy định cứng nhắc nội dung giáo dục theo từng tuần, từng tháng cho toàn bộ quốc gia. Thay vào đó, Bộ GD&ĐT chỉ đưa ra Khung chương trình với các mục tiêu cốt lõi và kết quả mong đợi mang tính định hướng.

Các cơ sở giáo dục mầm non được trao quyền và trách nhiệm phát triển chương trình nhà trường. Giáo viên và ban giám hiệu căn cứ vào:

• Đặc điểm tâm sinh lý của trẻ tại ngôi trường đó.
• Văn hóa, phong tục, điều kiện kinh tế của địa phương (vùng biển, vùng núi, thành thị).
• Cơ sở vật chất và thế mạnh của đội ngũ giáo viên.

Từ đó, nhà trường chủ động thiết kế kế hoạch giáo dục linh hoạt, độc đáo, mang đậm bản sắc địa phương mà vẫn đảm bảo đạt chuẩn đầu ra của quốc gia.

4. CÁC ĐIỀU KIỆN ĐẢM BẢO CHẤT LƯỢNG VÀ THÁCH THỨC KHI TRIỂN KHAI

Một chương trình dù hay đến đâu trên giấy tờ cũng không thể thành công nếu thiếu các điều kiện thực thi tương xứng. Bộ GD&ĐT đã vạch rõ các nhóm giải pháp đồng bộ đi kèm.

4.1. Nâng cao năng lực và giảm tải áp lực cho đội ngũ giáo viên

Giáo viên là nhân tố quyết định sự bại thành của công cuộc đổi mới. Chương trình mới đòi hỏi giáo viên phải thay đổi từ vị trí "người truyền thụ" sang "người thiết kế, gợi mở và hỗ trợ".

Tập huấn chuyên sâu: Các Sở GD&ĐT phối hợp chặt chẽ với các trường Đại học, Cao đẳng Sư phạm mầm non xây dựng tài liệu và tổ chức tập huấn liên tục về kỹ năng phát triển chương trình nhà trường, kỹ năng quan sát và đánh giá trẻ theo năng lực.

Yêu cầu giảm tải áp lực: Văn bản chỉ đạo nhấn mạnh việc triển khai phải "phù hợp với thực tiễn địa phương, không gây áp lực lên đội ngũ giáo viên cũng như trẻ em". Hệ thống sổ sách, hồ sơ giáo án rườm rà mang tính thủ tục được cắt giảm tối đa, nhường chỗ cho thời gian giáo viên tương tác, quan sát và chăm sóc trẻ.

4.2. Chuẩn hóa cơ sở vật chất và đồ dùng, đồ chơi trải nghiệm

Vì chương trình mới nhấn mạnh vào "Học qua chơi và trải nghiệm", mô hình lớp học truyền thống (bàn ghế xếp hàng ngang nhìn lên bảng) hoàn toàn bị xóa bỏ. Lớp học được thiết kế theo mô hình môi trường giáo dục mở với các góc hoạt động linh hoạt (Góc xây dựng, Góc nghệ thuật, Góc khoa học/thí nghiệm, Góc văn học...). Đồ dùng, đồ chơi tăng cường các nguyên vật liệu tự nhiên, mở (đá, sỏi, lá cây, thùng carton...) để kích thích trí tưởng tượng và tư duy sáng tạo vô hạn của trẻ.

4.3. Đầu tư ngân sách có trọng điểm cho vùng khó khăn

Nhà nước đặc biệt ưu tiên bố trí kinh phí, nguồn lực cho các vùng miền núi, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Mục tiêu là đảm bảo các cơ sở giáo dục tại đây có đủ điều kiện tối thiểu để thực hiện đổi mới, không để sự chênh lệch vùng miền làm ảnh hưởng đến quyền được tiếp cận giáo dục chất lượng cao của trẻ em nghèo.

4.4. Công tác truyền thông và phối hợp Gia đình - Nhà trường - Xã hội

Một điểm mới đáng chú ý là sự tham gia sâu của toàn xã hội. Ủy ban nhân dân cấp xã được giao nhiệm vụ phối hợp chặt chẽ, hỗ trợ quỹ đất, kinh phí và nhân lực cho các trường mầm non trên địa bàn. Đồng thời, nhà trường đẩy mạnh truyền thông để các bậc cha mẹ hiểu rằng: Trẻ không cần phải biết viết chữ, biết làm toán quá sớm; sự phát triển cảm xúc, thể chất, sự tự tin và khả năng tự lập mới là hành trang tốt nhất để con bước vào đời.

5. MỘT SỐ THÁCH THỨC TRONG TRIỂN KHAI CHƯƠNG TRÌNH GDMN MỚI

Bên cạnh những cơ hội và kỳ vọng lớn, việc triển khai Chương trình GDMN mới cũng phải đối mặt với không ít rào cản mang tính hệ thống, đó là:

Sức ỳ từ thói quen cũ của giáo viên: Nhiều giáo viên đã quen với phương pháp "dạy học áp đặt", điều khiển lớp học theo một khuôn mẫu có sẵn. Việc chuyển sang thiết kế hoạt động mở, chấp nhận sự khác biệt và quản lý một lớp học "động" (trẻ tự do di chuyển, thảo luận, chơi theo nhu cầu) đòi hỏi bản lĩnh và sự thay đổi tư duy rất lớn từ người dạy.

Sự chênh lệch quá lớn về cơ sở vật chất: Giữa một trường mầm non chuẩn quốc gia tại đô thị lớn với một điểm trường cắm bản ở vùng cao là một khoảng cách mênh mông. Việc áp dụng cùng một khung mục tiêu tiếp cận trải nghiệm sẽ gặp thách thức lớn tại những nơi còn thiếu phòng học an toàn hoặc không có đủ đồ chơi tối thiểu.

Tâm lý nôn nóng của phụ huynh: Định kiến "trẻ mẫu giáo 5 tuổi phải biết đọc thông viết thạo trước khi vào lớp 1" vẫn bám sâu trong tâm thức của đại bộ phận phụ huynh Việt Nam. Áp lực từ phía gia đình có thể vô tình ép giáo viên phải "xé rào" để dạy chữ, đi ngược lại tinh thần nhân văn của chương trình mới.

KẾT LUẬN

Chương trình Giáo dục Mầm non mới triển khai thí điểm không chỉ là sự thay đổi về mặt kỹ thuật sư phạm, mà là lời khẳng định mạnh mẽ về một tư duy giáo dục hiện đại, nhân văn, lấy con người làm trung tâm. Bằng việc chuyển dịch sang tiếp cận năng lực, tôn trọng quyền trẻ em, đề cao giá trị tình cảm - xã hội và trao quyền tự chủ cho nhà trường, chương trình đã mở ra một kỷ nguyên mới cho giáo dục thế hệ mầm non tương lai của đất nước.