Thạc sĩ: Nguyễn Thị Thiêm
Khoa: Mầm non
1. Đặt vấn đề
Giáo dục mầm non là hệ thống mắt xích đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân. Mục tiêu của giáo dục mầm non là giúp trẻ phát triển toàn diện, hình thành cho trẻ những cơ sở ban đầu của nhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa, tạo điều kiện cho trẻ có nhiều cơ hội lĩnh hội kiến thức để áp dụng vào thực tiễn cuộc sống của trẻ. Làm quen với văn học là một hoạt động rất quan trọng đối với lứa tuổi mầm non, là phương tiện phát triển ngôn ngữ giúp trẻ có đủ vốn từ để trẻ có khả năng diễn đạt lưu loát, biết sử dụng từ ngữ đúng lúc, đúng chỗ. Đồng thời, hoạt động này giúp trẻ phát triển trí tưởng tượng, óc quan sát, khả năng tư duy độc lập. Nội dung các tác phẩm văn học giáo dục trẻ biết thương yêu, kính trọng ông bà, bố mẹ, anh chị, yêu quý bạn bè, thiên nhiên và môi trường xung quanh.
Trò chơi đóng kịch theo cốt truyện và nội dung thơ là một loại hình vui chơi đặc biệt ở trường mầm non. Trò chơi này mang tính nghệ thuật rõ nét, do đó, hình thức tổ chức của nó không giống hoàn toàn các loại trò chơi khác. Trò chơi đóng kịch đòi hỏi phải có sự hướng dẫn, tổ chức một cách công phu của cô giáo. Để giúp sinh viên ngành Giáo dục Mầm non biết cách chuyển thể tác phẩm văn học sang kịch bản cho trẻ đóng kịch, bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn sinh viên các bước tiến hành tổ chức trò chơi đóng kịch theo tác phẩm văn học và minh họa qua dẫn chứng tác phẩm cụ thể.
2. Nội dung
2.1. Các bước tiến hành tổ chức trò chơi đóng kịch theo tác phẩm văn học
a) Chuẩn bị
- Chuyển thể tác phẩm thành kịch bản: Sau khi lựa chọn được tác phẩm phù hợp cô giáo tiến hành chuyển thể sang kịch bản. Lưu ý khi chuyển thể, có thể phải bố trí, sắp xếp, điều chỉnh lại một cách sáng tạo ngôn ngữ của các nhân vật cũng như một số tình tiết của truyện cho phù hợp. Những truyện quá dài, có thể lược bỏ, chỉ giữ lại những tình tiết chính của truyện.
- Cho trẻ tiếp xúc với kịch bản: Sau khi đã hoàn thiện, cô cho trẻ tiếp xúc với kịch bản. Sự tiếp xúc này cũng rất đặc biệt, bởi các cháu chưa biết chữ nên chưa thể đọc trực tiếp được. Cô giáo phải đọc nhiều lần, phải trò chuyện với trẻ về tác phẩm để trẻ ghi nhớ và “nhập vai" vào nhân vật.
Có thể cho trẻ xem tranh minh hoạ để giúp trẻ tái tạo được hình ảnh nhân vật trong khi chơi và các sự kiện mà nhân vật tham gia. Trong khi trò chuyện với trẻ về tác phẩm, có thể đặt những câu hỏi giúp trẻ khắc sâu những ấn tượng về nhân vật, ví dụ : Sự việc này xảy ra ở đâu ? Sự việc xảy ra trong hoàn cảnh nào ? Các nhân vật đang làm gì ? Vì sao các nhân vật lại làm thế? Nhân vật có tư thế như thế nào ? v.v...
Trong khi đọc kịch bản cho trẻ nghe, cô cần giúp trẻ phân biệt được sắc thái giọng điệu của nhân vật để từ đó giúp trẻ khắc hoạ rõ thêm tính cách của nhân vật.
b) Phân vai
Khi phân vai cho trẻ đóng theo các nhân vật, cô không nên gò ép hoặc bắt trẻ đóng những vai mà trẻ không thích. Cô giáo cho trẻ nhân vai hoặc gợi ý cho trẻ nhận các vai. Thường thì trẻ thích được đóng những vai dũng cảm, mưu trí, thông minh... chứ không thích đóng những vai hèn nhát, lười biếng... Cô giáo cần giải thích để trẻ hiểu đây chỉ là đóng kịch, như vậy, khi nhận vai chơi, trẻ mới cảm thấy hứng thủ, cho dù đó là tuyến nhân vật tiêu cực.
Sau khi đã phân vai, cô giáo cùng các cháu luyện tập các động tác phù hợp với vai của từng cháu. Các cháu được tự do sáng tạo theo nhận thức và trí tưởng tượng của mình. Cô giáo chỉ hướng dẫn, gợi ý chứ không nên can thiệp quá lộ liễu làm cho trẻ mất hứng thú, không động viên, khích lệ được sự sáng tạo của trẻ.
Mỗi trò chơi có thể làm đi làm lại khoảng 3- 4 lần cho các "nhóm diễn viên” khác nhau, cố gắng lôi cuốn được tất cả các cháu cùng tham gia vào trò chơi. Sau cuộc chơi, có thể tổ chức những cuộc đàm thoại nhỏ để nhận xét về những vai trẻ đã thể hiện, giúp cho trẻ khắc sâu hơn hành động và tính cách của nhân vật cũng như nội dung của câu chuyện.
c) Sân chơi, đạo cụ và hoá trang
Đôi với trò chơi đóng kịch theo tác phẩm văn học, việc trang trí có ý nghĩa rất quan trọng. Trang trí góp phần vào việc tạo ra ấn tượng về một vở kịch thực sự.
Có thể sử dụng những thứ có sẵn trong lớp như bàn ghế, cây cảnh... Một số mặt nạ cô có thể tự vẽ rồi cho các cháu tô màu hoặc dân giấy màu lên quần áo mà các cháu mặc để đóng vai nhân vật...
Việc bài trí sân chơi phải hết sức hài hoà, tạo không khí thực sự hấp dẫn, lôi cuốn trẻ tham gia vào trò chơi (không nên trang trí cầu kì, rườm rà, nhưng cũng không nên quá đơn giản).
2.2. Giới thiệu kịch bản được chuyển thể từ tác phẩm văn học: Chuyển thể từ truyện CHÚ DÊ ĐEN (Chương trình Chăm sóc - giáo dục mầm non 5-6 tuổi)
Sân khấu - Phòng học được giả định là một khu rừng. Cô dùng những chậu cây giả, những lẵng hoa để bài trí cho phù hợp. Nếu chơi đóng kịch ở ngoài trời, cô có thể tận dụng những bụi cây ở sân trường, vườn trường...
Người dẫn chuyện : Trong một khu rừng xinh đẹp, vào một buổi sáng mát mẻ, một chú Dê Trắng đi tìm lá non để ăn và nước suối trong để uống.
Dê Trắng: (Một cháu đeo mặt nạ Dê Trắng đi ra sân khấu. Dê Trắng đi đi, lại lại vẻ tìm kiếm)
- Ôi ! Rừng mới tuyệt làm sao ! Biết bao lá non ngon lành ! (Nghiêng tại nghe ngóng). Ta nghe có cả tiếng suối chảy róc rách đâu đây, chắc là nước suối mát lắm. Ta phải đi ra suối đây.
Người dẫn chuyện : Bỗng nhiên, một con Sói xuất hiện.
Sói : (Một cháu đeo mặt nạ Sói thấp thoáng sau các lùm cây, nhìn Dê Trắng một cách thèm thuồng). Mặt nạ Sói có hai răng nanh to, nhọn, vẻ hung dữ.
Sói nhảy từ trong bụi cây ra chặn trước mặt Dê Trắng, một tay chống sườn, một tay chỉ thẳng vào mặt Dê Trắng và quát lớn :
- Dê Trắng kia, mày đi đâu ?
Dê Trắng: (vẻ run sợ, lắp bắp)
Tôi... tôi đi... đi tìm lá... lá non...
Sói : (nhìn thấy đôi sừng trên đầu Dê Trắng, hơi hốt hoảng, lùi lại một chút, nhưng vẫn quát lớn) :
– Trên đầu mày có gì ?
Dê Trắng: (lúng túng): Trên đầu tôi... có... có sừng... (lấy tay sờ lên đôi sừng, run rẩy)
Sói: (quay ra nói với khán giả)
Con Dê Trắng, đầu nó có sừng, nhưng nó nhút nhát và sợ hãi, vậy thì cũng chẳng có gì đáng sợ. Phải tìm cách ăn thịt nó mới được.
(tiến lại gần Dê Trắng, quát lớn)
- Dưới chân mày có gì ?
Dê Trắng: (run lẩy bẩy, lùi lại một bước)
– Dưới... dưới chân... tôi... tôi... có móng...
Sói : (tiến sát lại gần Dê Trắng, vẻ ngạo mạn, đắc thắng)
- Này, Dê Trắng, hãy nói cho ta biết: Trái tim mày thế nào?
Dê Trắng : (lùi hẳn lại sát bụi cây, giọng yếu ớt)
- Trái... trái... tim tôi... đang... run sợ...
Sói : (khoái chí nhảy còn lên)
- A ha, Dê Trắng ơi, tao sẽ ăn thịt mày ! (xuýt xoa) Một bữa điểm tâm ngon lành. Hôm nay thật là một ngày đẹp trời !
Dê Trắng : (cuống quýt chạy vòng quanh, khóc hu hu)
- Anh Dê Đen ơi, cứu em với, cứu em với... !
(Sói vẫn đắc chí nhìn thái độ thảm hại của Dê Trắng)
Dê Đen : (Một cháu đeo mặt nạ Dê Đen từ trong chạy ra)
Sao thế Dê Trắng? 06 chuyện gì vậy ? (Chợt nhìn thấy Sói) À, hoá ra là mày!
(Sói chững lại, Dê Trắng chạy đến nấp sau Dê Đen)
Sói : (hỏi Dê Đen)
– Mày đi đâu ?
Dê Đen : Tao đi tìm kẻ nào hay gây sự !
Sói: (run run)
– Thế, thế trên đầu mày có gì ?
Dê Đen : Trên đầu tao có đôi sừng bằng kim cương !
Sói : (lùi lại một bước)
– Còn dưới chân mày có gì ?
Dê Đen : Dưới chân tao có móng bằng đồng !
(Dê Đen làm động tác xắn tay áo, vẻ đầy thách thức)
Sói : (giọng nhỏ xuống, yếu ớt)
Thế thế... trái tim mày thế... nào ?
Dê Đen: Trái tim thép của tao bảo tao hãy cắm đôi sừng kim cương và những chiếc móng chân bằng đồng này vào bụng mày ! Nào, Sói, hãy lại đây!
(Sói kêu lên sợ hãi và vội vã chạy thẳng vào rừng)
Dê Trắng: (reo lên)
– Hoan hô, hoan hô anh Dê Đen, Sói chạy đi rồi !
Dê Đen : (Dê Đen cầm tay Dê Trắng, dịu dàng nói)
Đấy, em xem, những kẻ ác bao giờ cũng phải run sợ trước lòng dũng cảm của chúng ta.
Kết thúc
Tất cả lớp cùng nắm tay nhau hát vang bài hát : "Cầm tay nhau, cùng đi chơi, đi khắp nơi hái bông hoa tươi...".
3. Kết luận
Trò chơi đóng kịch hay còn gọi là trò chơi đóng vai theo tác phẩm văn học là một hình thức đặc biệt giúp trẻ nhập vai vào nhân vật trong tác phẩm. Trò chơi đóng kịch được coi là một dạng trò chơi đặc biệt của trẻ ở trường mầm non. Nó không đơn thuần là trò chơi mà còn là hoạt động mang tính nghệ thuật. Để có thể “hóa thân” vào các nhân vật mà mình tham gia, trẻ phải phát huy cao độ các chức năng tâm lí như ngôn ngữ, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng và cả xúc cảm của chính mình. Có thể nói, trò chơi đóng kịch đã tác động mạnh đến sự phát triển nhiều mặt trong nhân cách của trẻ.
Tài liệu tham khảo
[1]. Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021, Chương trình giáo dục mầm non, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.
[2]. Phùng Thị Hiền (chủ biên), Nguyễn Thị Nguyệt, Ngô Thị Lanh, Nguyễn Thị Thiêm, Trần Thúy Hằng, 2024, Phương pháp tổ chức cho trẻ làm quen với văn học, Nhà xuất bản Hà Nội.
[3]. Lã Thị Bắc Lý- Lê Thị Ánh Tuyết, Phương pháp cho trẻ mầm non làm quen với tác phẩm văn học, 2009, Nhà xuất bản Giáo dục.