Th.s Nguyễn Thị Huế - Bộ môn Văn
I. Đặt vấn đề:
Han Cri-xti-an An-đéc-xen (1805-1875) là nhà văn người Đan Mạch với tài năng và tình yêu thương dành cho thiếu nhi ông đã để lại nhiều tác phẩm vô cùng ý nghĩa đối với trẻ em như: Cô bé bán diêm, Nàng tiên cá, Bộ quần áo mới của Hoàng đế, Chú vịt con xấu xí, Nữ thần băng giá, Chú lính chì dũng cảm, Bầy chim thiên nga,… Với sự tinh tế hiểu tâm lí trẻ và phong cách sáng tác giản dị đan xen giữa mộng tưởng và hiện thực, những câu chuyện ông viết hầu hết hấp dẫn cho trẻ em.
Văn bản được viết vào năm 1845, khi tên tuổi của tác giả lừng danh thế giới với trên 20 năm cầm bút. Khi đọc tác phẩm tất cả độc giả đều bị nỗi niềm thương cảm chạm đến trái tim trước hình ảnh nhân vật cô bé bán diêm. Tưởng chừng cả thế giới trong truyện bỏ rơi em cô đơn nhưng em lại khiến vạn trái tim rơi lệ. Hoàn cảnh của cô bé bán diêm trong tác phẩm của An-đéc-xen là một bức tranh vô cùng bất hạnh, đáng thương và thương tâm. Cô bé mồ côi mẹ, bà nội hiền hậu qua đời, phải sống với người cha hay đánh đập trong cảnh nghèo đói, đơn độc, phải đi bán diêm giữa đêm giao thừa giá rét và cuối cùng chết rét nơi góc tường.
Tác giả giới thiệu một bối cảnh khắc nghiệt và khác thường. Khắc nghiệt bởi vì "trời đã tối hẳn" mà "tuyết rơi" không ngừng, và "rét dữ dội". Thời gian đầy thương cảm khi “đêm nay là đêm giao thừa" nghĩa là một thời điểm đặc biệt đối với mỗi gia đình và đối với mỗi người. Đêm giao thừa ở đâu cũng vậy, đều là thời điểm mà năm cũ với những buồn vui lẫn lộn lùi vào quá khứ và một năm mới với những hi vọng tràn trề đang chờ đợi mọi người được mở ra. Đêm giao thừa là lúc các thành viên trong nhà được đoàn tụ còn ở đây cô bé bán diêm có nhà không dám về. Ấy thế mà trong cái giá lạnh đó, trong cái đêm giao thừa đó "một em gái nhỏ đầu trần, chân đi đất, đang dò dẫm trong đêm tối". Em bé đi đâu vậy? Em phải đi bán diêm vì "nếu không bán được ít bao diêm, hay không ai bố thí cho một đồng xu nào" thì "em không thể nào về nhà", bởi lẽ khi đó "nhất định là cha em sẽ đánh em". Bởi vì từ khi "Thần Chết đã đến cướp bà em đi mất, gia sản tiêu tan, và gia đình em đã phải lìa ngôi nhà xinh xắn có dây trường xuân bao quanh, nơi em đã sống những ngày đầm ấm, để đến chui rúc trong một xó tối tăm, luôn luôn nghe những lời mắng nhiếc chửi rủa". Hơn nữa "ở nhà cũng rét thế thôi. Cha con em ở trên gác sát mái nhũ vã mặc dầu đã nhét giẻ rách vào các kẽ hở lớn trên vách, gió vẫn thổi ríu vào trong nhà". Đó là sự tương phản lớn nhất cướp đi quyền được sống của em.
II .Khái niệm nghệ thuật tương phản
Nghệ thuật tương phản (hay đối lập) là thủ pháp tu từ đặt các sự vật, hình ảnh, tính cách hoặc cảnh tượng trái ngược nhau cạnh nhau trong cùng một ngữ cảnh. Mục đích là làm nổi bật đặc điểm của từng yếu tố, tăng sức gợi hình, gợi cảm và thể hiện rõ tư tưởng, thông điệp mà tác giả muốn truyền tải.
Nghệ thuật tương phản là một trong những bút pháp nghệ thuật đặc sắc nhất trong truyện ngắn "Cô bé bán diêm" của Hans Christian Andersen. Thủ pháp này được sử dụng xuyên suốt để làm nổi bật hoàn cảnh bi thương của nhân vật, đồng thời lên án sự vô cảm của xã hội.
III. Nội dung
1. Tương phản giữa quá khứ và hiện tại
Hoàn cảnh sống giữa quá khứ và hiện tại hoàn toàn đối lập nhau. Hiện tại sống trong "cái xó tối tăm" đối lập với "ngôi nhà xinh xắn" ngày xưa. Hiện tại, cô bé phải sống trong một căn nhà tồi tàn, dột nát cùng người bố nghiêm khắc. Quá khứ là những ngày tháng hạnh phúc bên bà nội và mẹ trong ngôi nhà có dây trường xuân bao quanh.
2.Tương phản về bối cảnh và thời gian
Tác giả xây dựng thời gian là điểm nhấn và sự tương phản của số phận cô bé bán diêm. Đêm giao thừa ấm áp đối lập với sự rét mướt ngoài đường. Khi mọi gia đình đang quây quần, sum họp bên bàn ăn ấm cúng, cô bé lại phải "đầu trần, chân đất" lầm lũi đi bán diêm giữa trời tuyết rơi giá rét. Đến giờ khắc ai cũng được đoàn tụ bên gia đình, hạnh phúc bên nhau thì cô bé bán diêm tội nghiệp có nhà mà vẫn không được về.
3.Tương phản giữa Ánh sáng và Bóng tối (Hiện thực với mộng tưởng)
Bóng tối và sự lạnh lẽo: Bao trùm không gian là đêm giao thừa, trời rét dữ dội, tuyết rơi, tối tăm. Đây là hiện thực khắc nghiệt, sự thờ ơ của xã hội và nỗi cô đơn tuyệt vọng của cô bé. Cả xã hội bỏ rơi cô bé bơ vơ, không hề thấy ai trong gia đình đi tìm kiếm cô bé. Sự đơn độc thiếu tình yêu thương từ khi bà và mẹ không còn. Tàn nhẫn khi em vẫn còn người cha vậy mà nỗi sợ ám ảnh không bán được que diêm nào sẽ bị cha đánh đến nỗi không dám về. Đói, rét co ro và sợ hãi nhưng phải chăng người cha của em từng đánh em tàn ác khiến em hãi sợ hãi như thế. Màn đêm đen kịt, bủa vây tuyết rơi nuốt chửng cuộc đời em bằng sự sống. Sự lạnh lẽo, cô đơn, bóng tối đối lập với ánh sáng ấm áp, sự sum vầy của nhà nhà trong đêm giao thừa. Sự giàu có, xa hoa của những ngôi nhà bên đường đối lập với sự nghèo đói, kiệt quệ của cô bé.
Ánh sáng diêm le lói: Khi quẹt diêm, ánh lửa bùng lên, mang lại cảm giác ấm áp, tươi sáng, rực rỡ, đối lập hoàn toàn với xó tường lạnh lẽo. Ánh sáng này ngắn ngủi nhưng mãnh liệt. Mỗi lần quẹt diêm là một sự tương phản đối lập gay gắt giữa ảo ảnh đẹp đẽ và thực tại phũ phàng:
- Quẹt diêm lần 1: Hiện ra lò sưởi ấm áp rực hồng đối lập với thực tại chỉ có tuyết phủ trắng xóa và cơn gió lạnh buốt khi diêm tắt.
- Quẹt diêm lần 2: Hiện ra bàn ăn thịnh soạn với ngỗng quay đối lập với thực tại là bụng đói cồn cào và bóng tối vây quanh.
- Quẹt diêm lần 3: Hiện ra cây thông Noel rực rỡ với hàng nghìn ngọn nến đối lập với thực tại là những vì sao xa xăm trên trời khi diêm lịm tắt.
- Quẹt diêm lần 4 & 5: Hiện ra hình ảnh người bà hiền hậu mỉm cười đối lập với cái chết cô độc trong đêm đông lạnh giá.
4. Tương phản giữa Cái chết và Sự sống
Cô bé chết vì rét, vì đói, vì sợ hãi nhưng trên môi vẫn nở nụ cười và đôi má hồng hào. Đây là sự tương phản giữa vẻ ngoài thanh thản, nhẹ nhàng với bi kịch đau đớn mà em phải trải qua. Tâm hồn em thánh thiện không hề oán trách bố ruồng bỏ, đe nẹt mình. Em không hề oán sự vô tâm của xã hội hay gia đình. Em giống như thiên thần ghé xuống trần gian rồi thánh thiện về cõi chúa. Thiếu vắng tình thương của người thân, sống trong sợ hãi vì cha đánh mắng, đơn độc giữa xã hội thờ ơ
Sự ra đi của em cóng trong đêm tuyết không phải là lạnh lẽo nhất. Lạnh nhất chính là sự vô cảm của xã hội và người thân. Sáng hôm sau, mọi người đi qua thấy xác cô bé chỉ thản nhiên thốt lên: "Chắc nó muốn sưởi cho ấm!". Sự hờ hững của đám đông đối lập hoàn toàn với những khát khao cháy bỏng về tình thương và sự no ấm của cô bé trước khi qua đời. Một xã hội lạnh lùng vô cảm, thơ ơ với nỗi bât hạnh của người nghèo. Qua hoàn cảnh đó, tác giả thể hiện niềm thương cảm sâu sắc đối với những kiếp người nghèo khổ, đặc biệt là trẻ em, đồng thời gián tiếp phê phán một xã hội thiếu tình người .Ánh sáng của que diêm tắt đi, nhưng "cô bé đã chết vì giá rét trong đêm giao thừa". Nụ cười của em khi chết, dưới ánh sáng buổi sáng, thể hiện sự thanh thản, tìm thấy hạnh phúc đích thực bên bà.
III. Kết luận
Việc sử dụng nghệ thuật tương phản giúp tác phẩm không chỉ dừng lại ở một câu chuyện cổ tích buồn, mà còn là một bản cáo trạng đanh thép đối với một xã hội thiếu vắng lòng trắc ẩn. Sự ra đi của cô bé bán diêm nhưng lại là tiếng kêu cứu đau thương đến xé lòng mà nhà văn Han Cri-xti-an An-đéc-xen muốn truyền tải thông điệp ở bất cứ xã hội nào sự vô cảm sẽ giết chết số phận một con người.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Nguyễn Thị Thắng (cb), Trần Thúy Hằng, Nguyễn Thị Hồng Nhung, Vương Hồng Nhung (2024), Văn học, Tài liệu đào tạo giáo viên ngành Giáo dục mầm non trình độ cao đẳng, NXB Giáo dục, Hà Nội.
2. Lê Huy Bắc, Cổ tích cô bé bán diêm, Tạp chí văn học số 7/ 2007